ความโดดเด่นทางธรณีวิทยา ธรรมชาติวิทยา ประเพณีและวัฒนธรรม

ความโดนเด่นทางธรณีวิทยา

         อุทยานธรณีโลกสตูล นับได้ว่าเป็น “ดินแดนแห่งซากดึกดำบรรพ์มหายุคพาลีโอโซอิก” ที่มีชื่อเสียงทั้งในประเทศไทยและในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เต็มไปด้วยความหลากหลายและความ
สมบูรณ์ของซากดึกดำบรรพ์ของสิ่งมีชีวิตที่เก่าแก่ที่สุด ได้แก่ ไทรโลไบต์ แบรคิโอพอด สโตรมาโตไลต์ โคโนดอน แกรปโตไลต์ เทนทาคูไลต์ และนอติลอยด์ ซึ่งไทรโลไบต์ยุคแคมเบรียนที่พบมีอายุประมาณ 500 ล้านปี เป็นอายุที่เก่าแก่ที่สุดในคาบสมุทรไทย-มาลายู และมีอายุชัดเจนจากการศึกษาชั้นหินเถ้าภูเขาไฟที่สามารถระบุช่วงอายุของไทรโลไบต์จากการจำแนกลำดับชั้นหินตามชีวภาพคือช่วงตอนปลายของยุคแคมเบรียน หนึ่งในห้าของสายพันธุ์ไทรโลไบต์ที่พบยังเป็นสายพันธุ์ใหม่รวมทั้งสโตรมาโตไลต์สีแดงที่เรียงชั้นสวยงาม ในพื้นที่อุทยานธรณียังพบหลักฐานที่บ่งชี้ถึงทฤษฎีการเปลี่ยนแปลงของโลกยุคแรกเริ่มโดยแผ่นทวีปฉานไทยได้แยกตัวออกจากแผ่นมหาทวีปกอนวานา 

ความโดดเด่นทางธรรมชาติวิทยา

          อุทยานแห่งชาติเกาะตะรุเตา อำเถอเมืองสตูล เป็นอุทยานแห่งชาติทางทะเลแห่งแรกของประเทศไทยและเป็นอุทยานแห่งชาติลำดับที่ 8 ก่อตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 19 เมษายน พ.ศ. 2517 ได้รับการยกย่องให้เป็นอุทยานมรดกและการสงวนแห่งอาเซียน ความหลากหลายทางชีวภาพภายในเขตอุทยานแห่งชาติตะรุเตาได้รับการคุ้มครองอย่างดีโดยพระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติ อีกทั้งในอดีตเกาะตะรุเตาเคยเป็นค่ายกักกันนักโทษการเมือง ตั้งแต่ พ.ศ. 2479 – 2491 และภายหลังสองปีต่อมา เกาะตะรุเตาก็ได้ถูกกำหนดให้เป็นอุทยานแห่งชาติทางทะเลแห่งแรกในประเทศไทย 

         พิพิธภัณฑ์ช้างดึกดำบรรพ์ทุ่งหว้า ตั้งอยู่ในเขตองค์การบริหารส่วนตำบลทุ่งหว้า ตำบลทุ้งหว้า อำเภอทุ่งหว้า จังหวัดสตูล เป็นอาคารชั้นเดียวอยู่ติดกับที่ว่าการอำเภอทุ่งหว้า เปิดให้บริการตั้งแต่วันจันทร์ถึงวันศุกร์ ในเวลาราชการ เว้นวันหยุดราชการ โดยไม่เก็บค่าเข้าชม โดยภายในห้องนิทรรศการประกอบด้วยการนำเสนอเรื่องราวเกี่ยวกับช้างไทย ประวัติศาสตร์ วิถีชีวิต และศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่นในจังหวัดสตูล และซากดึกดำบรรพ์ช้างที่พบใน ถ้ำเล-สเตโกดอนและซากดึกดำบรรพ์อื่น ๆ

• ด้านซากดึกดำบรรพ์ของสัตว์ทะเลมหายุคพาลีโอโซอิค (ประมาณ ๕๔๒-๒๕๑ ล้านปีก่อน) ที่มีอายุเก่าแก่ที่สุดในประเทศไทย
• ลักษณะภูมิประเทศแบบคาสต์ (Karst topography) ที่ทำให้เกิดแหล่งท่องเที่ยว ได้แก่ ถ้ำภูผาเพชร น้ำตกวังสายทอง และหมู่เกาะทางทะเล เช่น เกาะตะรุเตา เกาะหลีเป๊ะ ซึ่งผูกพันวิถีชีวิตของผู้คนกับผืนแผ่นดินที่เก่าแก่ที่สุดในประเทศไทย

          อุทยานธรณีโลกสตูล มีแหล่งธรณีวิทยา ๕๓ แหล่ง แหล่งเรียนรู้ ๘ แหล่ง แหล่งนิเวศวิทยา ๔ แหล่ง แหล่งวัฒนธรรมแหล่งผลิตภัณฑ์ชุมชน และแหล่งอื่นๆ ๑๑ แหล่ง รวมทั้งสิ้น ๗๖ แหล่ง ดังนี้

แหล่งธรณีวิทยา

• ๑. ถ้ำเลสตโกดอน                                            
• ๒. น้ำตกธารปลิว                                             
• ๓. น้ำตกธารสวรรค์                                          
• ๔. แหล่งซากดึกดำบรรพ์เขาโต๊ะสามยอด                  
• ๕. สันหลังมังกร                                               
• ๖. เขาทะนาน                                                  
• ๗. เกาะตะบัน                                                 
• ๘. หาดทรายดำราไว                                          
• ๙. หาดปากบารา                                              
• ๑๐. เขตข้ามกาลเวลา เขาโต๊ะหงาย                        
• ๑๑. หาดหินหลากสี                                           
• ๑๒. แหล่งซากดึกดำบรรพ์อ่าวนุ่น                           
• ๑๓. รอยต่อของยุคทางธรณี “เขาน้อย”                              
• ๑๔. แหล่งซากดึกดำบรรพ์ “หินสาหร่ายสโตรมาโตไลต์” 
• ๑๕. ถ้ำอุไรทอง                                                
• ๑๖. น้ำตกวังสายทอง                                         
• ๑๗. ล่องแก่งวังสายทอง                                       
• ๑๘. จุดชมวิวทางธรณี (Karst) เขาควนทัง                 
• ๑๙. ถ้ำทะลุ ป่าหลุมยุบดึกดำบรรพ์                         
• ๒๐. เกาะลิดี-หว้าหิน                                         
• ๒๑. หมุ่เกาะบุโหลน                                          
• ๒๒. สันหลังมังกร ผาใช้หนี้ บ่อเจ็ดลูก                      
• ๒๓. ล่องเรือคายัคถ้ำลอดพบรัก                             
• ๒๔. ปราสาทหินพันยอด                                      
• ๒๕. อ่าวฟอสซิลอายุประมาณ ๔๕๐ ล้านปี ยุคออร์โดวิเชียน  
• ๒๖. หาดกาสิง (หอยท้ายเภา)                              
• ๒๗. ถ้ำเจ็ดคต
• ๒๘. ถ้ำภูผาเพชร
• ๒๙. แหล่งซากดึกดำบรรพ์ลานหินป่าพน
• ๓๐. จุดชมวิวถนนสวย อำเภอมะนัง
• ๓๑. ถ้ำระฆังทอง
• ๓๒. เส้นทางศึกษาธรรมชาติน้ำตกวังใต้หนาน
• ๓๓. เกาะตะรุเตา (อ่าวพันเตมะละกา)
• ๓๔. เกาะตะรุเตา (ซากดึกดำบรรพ์อ่าวเมาะและ)
• ๓๕. เกาะตะรุเตา (อ่าวตะโละวาว คุกตะรุเตา)
• ๓๖. อ่าวสน (ธารน้ำจืดลงสู่ทะเล)
• ๓๗. น้ำตกลูดู
• ๓๘. เส้นทางศึกษาธรรมชาติอ่าวตะโละอุดัง
• ๓๙. ถ้ำจระเข้
• ๔๐. ซุ้มหินธรรมชาติเกาะไข่
• ๔๑. เกาะหลีเป๊ะ (หาดพัทยา)
• ๔๒. เกาะหลีเป๊ะ (หาดซันไรซ์)
• ๔๓. เกาะหลีเป๊ะ (หาดซันเซ็ท)
• ๔๔. เกาะอาดัง (ที่ทำการอุทยานฯ)
• ๔๕. เกาะอาดัง (ผาชะโด)
• ๔๖. เกาะหินงาม
• ๔๗. ร่องน้ำจาบัง
• ๔๘. เกาะยาง
• ๔๙. เกาะราวี (หาดทรายขาว)
• ๕๐. เกาะหินซ้อน
• ๕๑. เกาะรอ-กลอย
• ๕๒. อ่าวลิง
• ๕๓. เกาะผึ้ง
• ๕๔. แหลมแต๊ะปัน (ปากบารา)

แหล่งเรียนรู้

• ๑. พิพิธภัณฑ์อุทยานธรณีโลกสตูล                           
• ๒. พิพิธภัณฑ์ช้างดึกดำบรรพ์ทุ่งหว้า                        
• ๓. พิพิธภัณฑ์ธรณีวิทยาโรงเรียนทุ่งหว้าวรวิทย์            
• ๔. บ้านของเก่าโบราณ บ้านท่าข้ามควาย
• ๕. พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาโรงเรียนกำแพงวิทยา
• ๖. ศูนย์เรียนรู้หัตถศิลป์ “กะลาบารา”
• ๗. บ้านรากไม้
• ๘. วิถีชีวิตชาวมานิ                   

แหล่งนิเวศวิทยา

• ๑. หอสี่หลัง                                                    
• ๒. จุดชมวิวท่าอ้อย
• ๓. เก็บหอย ล่องคลองแลหิ่งห้อย บ้านท่ายาง
• ๔. ล่องแพชมหิ่งห้อยคลองละงู บ้านหัวทาง                                            

แหล่งวัฒนธรรมแหล่งผลิตภัณฑ์ชุมชน และแหล่งอื่นๆ

• ๑. โบราณสถานบ่อเจ็ดลูก                                    
• ๒. ผ้ามัดย้อมสีธรรมชาติบ้านท่าอ้อย                        
• ๓. ศูนย์เรียนรู้พริกไทยสุไหงอุเป                             
• ๔. นวดสปาสมุนไพรดึกดำบรรพ์                            
• ๕. ศูนย์เรียนรู้ สวนควนข้อง หม้อข้าวหม้อแกงลิง                    
• ๖. ศูนย์เรียนรู้การเพาะขยายพันธุ์พืชใกล้สูญพันธุ์
• ๗. จักสานต้นคลุ้ม
• ๘. สมุนไพรทักษอร
• ๙. ปันหยาบาติก
• ๑๐. โกปี๊นาข่า กาแฟโบราณ
• ๑๑. ท่าเทียบเรือปากบารา